(سیاست | علوم سیاسی | روابط بین‌الملل)

جزیرة ‌العرب از نخستین سکونت‌گاههای بشری و خاستگاه نژاد سامی شمرده می‌شود و اقوامی که بعدها در جزیرة ‌العرب یا بین النهرین تمدن‌هایی برجا گذاشته‌اند، در آنجا نشو و نما یافته‌اند.

تشکیل حکومت‌های قبیله‌ای

تاریخ کهن جزیرة ‌العرب را می‌توان با تشکیل حکومت‌های قومی و قبیله‌ای مرتبط دانست‌. شاید قدیم‌ترین حکومت‌های قومی تشکیل شده در جزیرة ‌العرب مربوط باشد به قوم عاد که در جنوب جزیره العرب می‌زیستند، قوم ثمود که میان حجاز و شام بودند و قوم سبأ که ساکن جنوب جزیرة ‌العرب بوده‌اند.

پیشینۀ دینی

از لحاظ دینی، در جزیرة ‌العرب، نخستین‌بار یکتاپرستی در زمان حضرت ابراهیم ترویج شد که بر اثر آن یکتاپرستی در حجاز و به‌ویژه مکه رواج یافت.‌پس از حضرت ابراهیم، یهودیان در سه دوره وارد جزیرة ‌العرب شدند و به نشر یکتاپرستی پرداختند:

مهاجرت قبیله شمعون از فلسطین به شمال حجاز در زمان داوود پیامبر؛

کوچ یهودیان به حجاز در پی فتوحات بابلیان و آشوریان در سرزمین شام‌؛

کوچ سایر یهودیان در سده اول میلادی به جزیرة ‌العرب و سکونت آنان در کنار دیگر یهودیان.

دوره جاهلیت

در تاریخ پیش از اسلام جزیرة ‌العرب، دوره جاهلیت (به خصوص سده منتهی به ظهور اسلام) و وضع سیاسی و اجتماعی و فرهنگی عرب در این دوره اهمیت بسیار دارد. این دوره که نامش چند بار با ملامت در قرآن آمده است، در واقع زمان فترت جزیرة ‌العرب در زمینه‌های اجتماعی، اخلاقی، دینی و شیوه زندگی بود و اعراب در این دوره به قبیله و خویشاوندی تعصب داشته، به آداب و رسوم بدوی بسیار پایبند بودند.

فقدان وحدت سیاسی

در دوره جاهلیت، جزیرة ‌العرب از وحدت سیاسی یا مذهبی برخوردار نبود و چند حکومت نیرومند و تأثیرگذار (مانند روم در شمال، ایران در شمال و مشرق، و حبشه در مغرب‌) هریک به نوعی بر بخش‌هایی از آن مسلط بودند. حکومت‌های داخلی جزیرة ‌العرب نیز ـ-به‌جز در جنوب که به‌صورت پادشاهی اداره می‌شد همچنان به‌صورت قبیله‌ای بود و دولت کنده از مهم‌ترین و نیرومندترین آنها در مرکز جزیرة ‌العرب به‌شمار می‌رفت‌.

قریش در حجاز و به‌ویژه مکه سرآمد بقیه قبایل بود. برای این قبیله بازرگانی و بت‌پرستی مهم‌تر از هر امر دیگری بود و بر اساس سوره قریش در قرآن کریم‌،آنان دو کوچ تجاری تابستانه به شام و عراق و زمستانه به یمن و حبشه داشتند. نبطی‌ها نیز با گسترش قلمروشان در جنوب شام، بخشی از شمال‌غربی جزیرة ‌العرب را در اختیار داشتند.